„Haus” rozłożony na czynniki pierwsze. Część pierwsza

Dzisiaj zaczynam omawianie słowa „Haus”, którego różnorodne zastosowania sprawiają problemy nawet zaawansowanym uczącym się.

Zacznę od pochodzenia i historii tego słowa (według słownika DUDEN Herkunfstswörterbuch, czyli słownika etymologicznego).

W tekście posługuję się pojęciami oznaczającymi poszczególne etapy rozwoju języka niemieckiego. Tu wyjaśnienia:
1) Althochdeutsch – ahd. – (staro wysokoniemiecki) – od 750 do 1050
2) Mittelhochdeutsch – mhd. – (średnio-wysokoniemiecki) – od 1050 do 1350
3) Frühneuhochdeutsch– fnhd. – (wczesno nowo-wysokoniemiecki) – od 1350 do 1650
4) Neuhochdeutsch – nhd. – (nowo-wysokoniemiecki) – od 1650 do dziś

Słowo oznaczające dom brzmi w językach germańskich podobnie. W języku średnio-wysoko-niemieckim i staro wysokoniemieckim – hūs, po szwedzku – hus, po angielsku – house. Słowo należy do szeroko rozgałęzionej grupy słów indogermańskiego rdzenia [s]keu – „zakrywać, okrywać”. Słowo „Haus” jest blisko spokrewnione z germańskimi słowami „Hose” i „Hort”.

Słowo „Haus”, które dzisiaj w ogólnym użytkowaniu języka oznacza budynek służący ludziom do mieszkania, ma w złożeniach obszerniejszy sens, np. „Bankhaus” – dom bankowy, „Maschinenhaus” – maszynownia, „Spritzenhaus” – remiza strażacka, „Warenhaus” – dom towarowy.

Stare jest użycie słowa „Haus” w znaczeniu „Hauswesen”, czyli ogół tego, co należy do prowadzenia i organizacji gospodarstwa domowego, co jest z tym związane, a także w znaczeniu „Familie”.

Wyrazy pochodne (derywaty):

hausen (mhd. hūsen, ahd. hūsōn – „wohnen” mieszkać, „sich aufhalten”, zatrzymywać się gdzieś, „beherbergen” – przenocować kogoś, dać komuś schronienie, „wirtschaften” – gospodarować), od XIV wieku także w znaczeniu „übel wirtschaften” – źle gospodarować, „sich wüst aufführen” – zachowywać się źle, ordynarnie)

mhd. behūsen – „mit einem Haus versehen” – opatrzyć domem, „besiedeln” – zasiedlić, „beherbergen”

nhd. behausen, od tego „Behausung“ (domostwo) – „Obdach“ (dach nad głową), „Unterkunft“ (zakwaterowanie)

hausieren – prowadzić handel obnośny (XV wiek – wyraz powstał z połączenia z romańską końcówką, tak jak np. również „glasieren”, „halbieren”, „hofieren”)

Hausierer – handlarz obnośny (XVI wiek)

Häusler – mieszkaniec wsi, który ma dom, ale nie ma pola (XVII wiek)

häuslich – domowy, gospodarny – w Szwajcarii hauslich (mhd. hūsliche – posiadający dom, osiadły, zamieszkały)

Häuslichkeit(XVI wiek) – siedzenie w domu, domatorstwo

Dodatkowo: „hausbacken” (np. „hausbackenes Brot“ – chleb domowego wypieku, „hausbackenes Mädchen“ – dziewczyna z prowincji), „Hausdrachen” – sekutnica, jędza, „Hausflur” (XVIII wiek) – sień, klatka schodowa, „Hausfrau” (mhd. hūsrou[ve] – „Herrin im Haus“ – pani domu, „Gattin“ – małżonka)

Haushalt (XVII wiek) – pochodzi od czasownika „haushalten“

haushalten – (wczesnonowowysokoniemieckie słowo „haushalten“ pochodzi od średniowysokoniemieckiego hūs halten – „das Haus bewahren”)

Haushälter(XVI wiek) – gospodarz

haushälterisch(XVIII wiek) – gospodarny, oszczędny

Hausherr – pan domu (mhd. hūsherre – „Hausherr”, „Hausvater” – ojciec rodziny, gospodarz, „Hausverwalter” – administrator domu, zarządca domu)

hausmachen – robić coś w domu (XVIII wiek, najpierw jako „hausmachend“ – „im eigenen Hause hergestellt“ – sporządzony we własnym domu, „für den Hausbedarf gemacht“ – wyprodukowany do użytku domowego)

Hausmacherwurst – wątrobianka albo kaszanka, która została przyrządzona na wsi przy uboju domowym (Hausschlachtung)

Hausmann (pan domu) – „den Haushalt führender [Ehe]mann (mhd. hūsman – „Hausherr“, „Hausbewohner“ [mieszkaniec domu, domownik], „Mietsmann“, „Burgwart“)

Hausmannskost (proste jedzenie domowe) – „handfeste Kost“ (XVI wiek) – porządna strawa

Hausputz – porządki domowe

Hausrat (sprzęty domowe) – mhd. hūsrāt – „das für einen Haushalt erforderliche Gerät“ (urządzenie potrzebne w gospodarstwie domowym)

Hausstand (XVII wiek) – gospodarstwo domowe

Haussuchung – rewizja domu, przeszukanie domu (XVI wiek, mhd. hūssuochunge, słowo to oznaczało „Hausfriedensbruch“ – naruszenie miru domowego)

Haustier (XVIII wiek) – zwierzę domowe 
Magdalena Surowiec

Magdalena Surowiec

Germanistka z wykształcenia i z zamiłowania. W Niemczech mieszkałam ponad 7 lat (Północna Nadrenia-Westfalia i Nadrenia-Palatynat). Język niemiecki jest dla mnie jak drugi język ojczysty. Uczę, tłumaczę, piszę podręczniki, dokształcam się. Moje zainteresowania to języki obce, muzyka klasyczna, antyczny Egipt, literatura, dydaktyka, metodyka i przede wszystkim moja córka.

Sprawdź także...

10 komentarzy

  1. Niby tylko "dom", a ile może mieć znaczeń gdy zaczniemy szukać 🙂 Dziękuję Magdo, za ten wpis 🙂

  2. Magdalena Surowiec napisał(a):

    Już jutro lub pojutrze kolejna część

  3. Jagoda Ostrowska napisał(a):

    Podziwiam Cię za pomysły na wpisy! Oczy mi wyszły. Niesamowicie ciekawy i zachęcający do dalszego czytania 🙂 czekam na kolejne części z niecierpliwością, wspaniale jest w ten sposób wzbogacać swój zasób słów 🙂

  4. Anonimowy napisał(a):

    Tak swietnie piszesz, ze chcialabym Cię bardzo prosić o serie wpisów dotyczących listy czasownikow rozdzielnie zlozonych, tylko takich trochę trudniejszych, Np. Czasownik lassen i do niego różne przedrostki Np.zulassen+ tłumaczenie polskie.
    Bylabym Ci przeogromnie wdzieczna, bo te czasowniki są dla mnie nie do ogarnięcia. Abstrakcja jakas 🙁

  5. Magdalena Surowiec napisał(a):

    Cieszę się, że się podoba. Myślę, że kolejne części będą równie ciekawe

  6. Magdalena Surowiec napisał(a):

    Mam w planach takie posty, jednak nie mogę w tej chwili powiedzieć, kiedy zacznę je opracowywać. Mam nadzieję, że czas mi niedługo na to pozwoli

  7. Anonimowy napisał(a):

    Ze wszystkich przedstawionych tutaj słówek znałam wcześniej tylko trzy;) Nie ma to jak porządna dawka teorii:)

  8. Anonimowy napisał(a):

    Super! To ja czekam z niecierpliwością.

  9. karo21_21 napisał(a):

    No to poszalałaś 😉 To się nazywa „wyżyć się językowo” . A tak na poważnie to podziwiam za samodyscyplinę, instynkt poszukiwawczy i wolę wytrwania.
    Jeśli chodzi o „zu Hause”i „im Hause” to ja zawsze mam problem z toaletą i pocztą. Ich gehe zur Toilette? Ich gehe auf die / zur/ czy in die Post/ Schule/Kirche.
    Jak to w ogóle zapamiętać? Magdo masz jakąś sprawdzoną metodę?

    • Magdalena Surowiec napisał(a):

      Metodę? Chyba nie mogę tak powiedzieć. Kiedyś było to wykute, dzisiaj jest naturalne i na wyczucie.

      auf die Toilette, auf die Post, zur Schule, in die Schule, zur Kirche, in die Kirche

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.